فطرت اصلى ، اقتضاى رحمت در وجود و ذات ، وجود ندارد . و عقايد باطل و راسخ در نفس ، اثر خود را كه همان عذاب دائمى باشد ، ظاهر مىسازد . و معاقب در اين موارد ، امرى داخلى است . آنچه از فارابى و شيخ و اتباع آنان از حكماى مشائى در مسألهء عذاب و خلود اهل نار و جاحدان و منكران و نحوهء تأثير اعمال در قواى ادراكى باطنى ديده مىشود ، از مناقشه خالى نمىباشد . انكار تجرد خيال نيز يكى از امورى است كه به مشكلات مباحث مربوط به آخرت و حشر و نشر و كيفيت تأثير نيات در انواع عقاب و عذاب افزوده است [ 1 ] .

--> ( 1 ) بايد دانست كه به حسب اصل ذات و به اعتبار اصل فطرت ، همه اشيا به لسان ذات موحدند . و هر موجودى به اعتبار علم بسيط ، حق را ادراك مىنمايد و او را پرستش مىكند كه : ( قَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ ) . و به اعتبار حقيقت و واقع ، غير از انسان كامل و سالكان مسلك وحدت آن طورى كه شايسته حق است ، او را نمىشناسند و نمىتوانند او را عبادت نمايند . و ان سألت الحق : اكثر مردم ، غير حق را پرستش مىنمايند ، يعنى ساخته و پرداختهء فكر و وهم خود را مىپرستند . از طرفى كافهء موجودات از مجردات و ماديات و مبدعات و كائنات به حسب فطرت و جبلّت حق اول را مىپرستند ، به نحوى كه اصلا در اين مرحله عصيان از اداى تكليف متصور نمىباشد و قضاى حتمى الهى و خواسته تكوينى حق و مشيت مطلقهء او ، مبدأ اين عبادت فطرى و اطاعت تكوينى است .